69

Bốn mươi năm nhìn lại và trông lên

Tháng 3 năm 1969, Eisenhower chết trên giường bệnh ở Washington. Người từng là vị tướng tài góp phần kết thúc thế chiến thứ II đồng thời là tổng thống Hoa Kỳ đầu tiên đặt những hòn đá mở đường cho sự hiện diện ở Việt Nam. Nhìn qua lát cắt mỏng manh của lịch sử, dường như một kết thúc này là bắt đầu của một thời đại khác. Những ảnh hưởng chính trị, văn hóa của thế giới vẫn từng ngày tác động qua lại trên bình diện tòan cầu. Làng quê Quảng Ngãi xa lắc, bờ sông Amur lạnh giá vẫn chịu ảnh hưởng bởi một cuộc chuyện trò ở Washington hay một bài hát thu ở studio trên đường Abbey. Ngày ấyng gào thét nổi loạn, thời của bế tắc và chiến sự ùng oàng … nghe thật xa nhưng có vẻ dư âm còn vang vọng mãi đến gần đây.

Năm bản lề bước vào thập niên 1970 cũng là thời điểm Mario Puzo hoàn tất tiểu thuyết Bố Già, cùng lúc Irwin Shaw viết nốt những dòng cuối cùng của quyển Người Giàu Người Nghèo. Bất ổn không chỉ rành rành trên những trang sách, bất ổn đang dần lộ ra sau vài năm an bình hậu chiến tranh thế giới. Hoa Kỳ tiếp tục tự chia rẽ chính mình bởi cuộc chiến bên kia bờ đại dương, Châu Âu vẫn đang miệt mài tái thiết kinh tế và chuốt nhọn nền văn hóa đang già cỗi, Châu Á và Châu Phi hỗn loạn phập phồng từng ngày. Dường như chỉ có dòng chảy của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật là không bị ảnh hưởng gì bởi những nhiễu động kia. Năm 1969 xảy ra sự kiện khiến nền tài chính ngân hàng toàn cầu phải thay đổi: chiếc máy rút tiền tự động ATM đầu tiên được lắp đặt ở Rockville, Mỹ. Ở những ngày cuối thập niên 2000, mỗi ngày hàng triệu triệu tin nhắn bay vụt vèo qua lại trên YM hay Google talk. 40 năm trước, sau bao nhiêu gian khó và thất bại, tin nhắn đầu tiên trên thế giới gởi đi thành công thông qua tiền thân của internet ngày nay, ARPANET. Tháng 11 năm đó, hai đầu là hai chiếc máy tính to đùng của mạng ARPANET được chính thức kết nối, và ngày nay là hàng triệu hàng tỉ kết nối góp sức kiến tạo nên một thế giới đang ngày càng phẳng và dẹt.

Nhưng thế giới của năm Kỷ Dậu không hề bằng phẳng chút nào, bom đạn vẫn rơi ở Nigeria, lò lửa vẫn rực cháy ở Trung Đông, máu vẫn đổ ở Việt Nam. Những đồi A Bia thịt băm, những Mỹ Lai không phải vô cớ nảy ra trong thời điểm này. Sức ép của những người lính không chỉ đến từ bên trong mà còn từ bên ngoài của cuộc chiến. Khi lên đến đỉnh điểm, nó tạo nên công phá kinh hồn. Đã đến lúc người ta phải tạo ra lối thoát đầu tiến với 25.000 lính triệt thoái và sau đó là xúc tiến ban đầu cho hiệp định Paris.

Trong khi đó, tinh thần phản chiến ở Hoa Kỳ vẫn tiếp tục trào dâng. Chỉ vài năm sau dòng chảy êm đềm và sâu sắc của folk - rock của Bob Dylan, Pete Seger, Joan Baez, người ta chứng kiến cơn bão tràn qua Woodstock để nuôi dưỡng cơn giận dữ ngấm ngầm của punk rock sẽ phún trào chỉ một thời gian ngắn sau đó. Những ngôi sao âm nhạc thời kỳ này không tránh khỏi dính líu ít nhiều đến phong trào phản chiến. Một tháng sau cuộc bãi công khổng lồ để phản chiến lan tràn từ Mỹ đến Úc, John Lennon trả lại tấm huân chương hiệp sĩ anh đã nhận từ nữ hoàng Anh.

Trong khi đường biên giới của Xô Viết và Trung Quốc bị dao động trong suốt năm bản lề này thì biên giới của âm nhạc liên tục được mở rộng. Album Led Zeppelin I được xem là vị tiên phong của dòng heavy metal vừa ra đời hồi đầu năm thì ngay lập tức In the court of Crimson King xuất hiện như cánh chim báo hiệu thời hoàng kim của progressive rock.

Không chỉ phản ánh tâm trạng của con người, âm nhạc thời kỳ này còn đề cập đến nhiều vấn đề đương đại. Cuộc chạy đua ra ngoài không gian giữa Hoa Kỳ và Liên Xô lên đến đỉnh điểm. Tàu Soyuz 5 của Liên Xô vừa rời bệ phóng, ngay tức thì đến lượt Apollo 11 đưa những người đầu tiên đặt chân lên mặt trăng. Chỉ một tháng sau, David Bowie tung ra Space Oddity ám chỉ sự kiện không gian này và bản ballad này trở thành một trong 10 single bán chạy nhất mọi thời đại.

Trong khi âm nhạc của Anh quốc được nhập khẩu ào ạt thì màn ảnh rộng Hollywood lại bị ảnh hưởng từ nước Pháp. Biểu tượng thư sinh James Dean nổi loạn không rõ cội nguồn được thay thế bởi tay hippie chán ghét chiến tranh, cưỡi Harley chạy rông mang tên Jack Nicholson. Marguerite Duras, Jean-Luc Godard… và cả Ingmar Bergman từ cựu lục địa bên bờ Đại Tây Dương vươn dài ảnh hưởng, khai thông và để lại dấu ấn đậm nét trên nền điện ảnh avant -garde thập niên 70 của Hoa Kỳ.

Sau gần 1/3 thế kỷ, nhìn từ chiều thuận thế giới đã tiến những bước dài nhưng chưa hẳn là con đường thẳng. Heavy metal đã vượt qua đỉnh và phân hóa thành hàng chục nhánh nhỏ, âm nhạc của người da đen không chỉ còn là gospel hay jazz mà có thêm R&B, rap. ATM, FED, IMF… hay Krugman, Stiglitz làm diện mạo tài chính thế giới thay đổi hoàn toàn nhưng chưa đủ để mang lại sự ổn định. Bên chiếc bàn ngày nào Nixon bàn luận với Kissinger về chiến lược với Việt Nam giờ là tổng thống da màu đời thứ 44 Obama suy tư với suy thoái kinh tế. Chiến sự Việt Nam đã ngừng tiếng súng trong khi lò lửa Trung Đông vẫn nóng bỏng mỗi ngày, mặt trận chống khủng bố vẫn căng trên từng phần. Những bài nhạc phản chiến mới toanh thỉnh thoảng vẫn lên hit, biện minh cho bất ổn còn tồn tại ở đâu đó. Mạng internet có khả năng chuyển tải vô vàn tri thức trên phạm vi toàn cầu, nhưng lượng kiến thức vẫn là tương đối và dường như đã bão hòa trong từng cá nhân.

Một ngày tháng 4 bốn mươi năm trước, Yasser Arafat được bầu làm lãnh đạo tổ chức được xem là khủng bố PLO, sẵn sàng dùng mọi hình thức đấu tranh dữ dội nhất để giành độc lập cho xứ Palestine, hai mươi lăm năm sau ông nhận giải Nobel hòa bình, năm 2009 Palestine vẫn còn bị xâu xé từng mảnh và hỗn loạn triền miên. Diễn tiến trên như minh chứng cho một thời kỳ bốn mươi năm đầy những chân lý đối nghịch, những niềm tin bị đánh cắp, những hy vọng trỗi dậy và lụi tàn, những sức mạnh hướng nhân lọai về miền đất không thể hứa trước. Dù sao đi nữa, như lời bài hát Space Odditty: “Planet earth is blue, and there is nothing I can do”, khi đã lên quá cao và xa ngòai tầm kiểm sóat, người ta chỉ còn cách dõi theo trái đất xanh rì và chờ đợi.